مفاخر نقشه برداری
منوي اصلي

 

 


 

 

 


نقل از نشریه نقشه برداری شماره 73  سال شانزدهم (1384)

 

مرحوم مهندس محمد پور کمال در سال 1308 در کرمان متولد شد. تحصیلات ابتدایی و دبیرستان خود را در مدرسه کاویانی و ایرانشهر کرمان گذراند، سپس در دانشگاه تهران در رشته فیزیک ادامه تحصیل داد. ایشان پس از گرفتن مدرک فوق لیسانس نقشه برداری ژئودزی، کارشناسی ارشد خود را در کشور هلند در رشته مهندسی نقشه برداری هوایی و با تخصص کارتوگرافی اخذ کرد. وی اولین مهندس ایرانی است که در سالهای 1344 و 1345  برابر با 1965 و 1966 میلادی از میان کاندیداهایی از کشورهای آمریکا، کانادا و چند کشور اروپایی انتخاب و به ریاض اعزام شد و در راه اندازی سازمان نقشه برداری عربستان مشارکت و نقش فعالی بر عهده داشت.

سوابق و تجربیات مهندس محمد پور کمال

مهندس محمد پور کمال برای بسیاری از افرادی که طی نسل های مختلف به نحوی با نقشه و اطلاعات مکانی چه به عنوان استفاده کننده یا تولید کتننده سرو کار داشته و یا دارند، چهره ای آشنا، دارای مشخصه های ممتاز و شخصیت منحصر به فردی است. خصلت گزیده گویی، تواضع و فروتنی ایشان باعث شده بود نسل جوان فعال در زمینه تهیه نقشه و تولید اطلاعات مکانی کمتر با سوابق ایشان آشنا باشند. مهندس محمد پورکمال پس از سال ها تلاش و کوشش در شهریور ماه سال 1384 فوت نموده و در قطعه هنرمندان بهشت زهرا آرام گرفتند.

به منظور آشنایی بیشتر خوانندگان محترم نشریه، گوشه ای از فعالیتهای گسترده ایشان را در 52 سال گذشته آورده ایم :

  1. 1.       مشارکت فعال و مستقیم در تاسیس اولین واحد های فنی فتوگرامتری و کارتوگرافی سازمان نقشه برداری کشور 1332-1337 ؛
  2. 2.       سرپرستی مستقیم اولین گروه در تولید نقشه های فتوگرامتری ایران با استفاده از اولین دستگاه تبدیل A8، پیش از اتمام ساختمان سازمان نقشه برداری کشور در محل فعلی ( در ساختمان استیجاری در بند)، و تولید اولین نقشه های فتوگرامتری در ایران ( فرودگاه شیراز 1335)؛
  3. 3.       مشارکت مستـــقیم برای آمــوزش ترسـیم شیاری(سکرایبینگ) در اولین دوره همزمان با سالهای 1332-1335؛
  4. 4.       سوابق هیات علمی ایشان عبارتند از :
  • Ø             عضو هیات علمی دانشگاه تهران دانشکده های علوم ( گروههای فیزیک، ریاضی و زمین شناسی)، ادبیات و علوم انسانی ( گروه جغرافیا) و تدیس در دوره های لیسانس و فوق لیسانس از سال 1337 و تاسیس رشته کارتوگرافی درگروه جغرافیای دانشگاه تهران ؛
  • Ø     عضو هیات علمی دانشکده نقشه برداری ( که اکنون به نام دانشکده نقشه برداری دانشگاه صنعتی خواجه نصیرالدین طوسی است ) و تدریس فتوگرامتری برای دانشجویان فوق لیسانس؛
  • Ø     عضو هیات علمی دانشکده فنی دانشگاه تهران و تدریس فتوگرامتری ( چند دوره محدود)؛
  • Ø     عضو هیات علمی دوره های مهندسی ثبت و کاداستر ( سازمان ثبت و اسناد و املاک)؛
  • Ø     عضو هیات علمی موسسات آموزش عالی فنی دیگر به مدت طولانی.
  1. 5.       کارشناس فنی سازمان ملل متحد 1965-1966:
  • مشارکت فعال در بنیانگذاری سازمان نقشه برداری کشور عربستان سعودی (ریاض) یا A.S.D شامل بخشهای فتوگرامتری، کارتوگرافی، تجهیزات، آموزش و سازماندهی ؛
  • اجرای چند طرح نمونه از مراحل ژئودزی، نقشه برداری، فتوگرامتری و کارتوگرافی در عربستان سعودی تا مرحله چاپ نهایی از جمله اولین نقشه مکه مکرمه از عکسهای هوایی؛
  • ارائته پروژه فتومپ نجد در مقیاس 1:50000 که به سازمان ملل ارائه گردید و بعد ها از سوی موسسات بین المللی هلندی، آلمانی، ژاپنی و با همکاری پرسنل A.S.D عربستان سعودی ادامه یافت؛
  • مشارکت فعال در تدوین مشخصات فنی و تفصیلی پروژه ژئودزی کشور عربستان سعودی ( شبکه اصلی هوایی و زمینی)، شبکه های ترازیابی و گرانی سنجی از خلیج فارس ( منیفه) تا بحراحمر( جده) که بعدها از سوی یک کمسرسیوم فرانسوی، انگلیسی، آمریکایی و ژاپنی اجرا گردید و در سال 1368 پایان یافت.
  1. 6.       شرکت در همایشها و نشست های بین المللی در رشته های ژئودزی، نقشه برداری، فتوگرامتری، آمار، رایانه و کاتوگرافی به عنوان عضو یا رئیس هیات و ارائه مقالات و گزارشهای ملی در این همایشها؛
  2. 7.       فعال کردن بخش کارتوگرافی و فتوگرامتری در موسسه جغرافیا دانشگاه تهران ؛
  3. 8.       سرپرستی و نظارت فنی کارتوگرافی اطلس بزرگ اقلیمی ایران در سال 1344 که توسط نشر دانشگاه تهران – موسسه جغرافیا چاپ گردید.
  4. 9.       سرپرستی و نظارت فنی کارتوگرافی اطلس تاریخی ایران در سال 1350 که توسط نشر دانشکاه تهران – موسسه جغرافیا چاپ گردید.
  5. 10.   سرپرستی و نظارت فنی کارتوگرافی اطلس بزرگ فرهنگی شهر تهران نشر شورای عالی فرهنگ و هنر؛
  6. 11.   طرح و اجرای نقشه های پوشش کامل ایران ( پوشش مسطحاتی و توپونیمی) در سازمان برنامه و بودجه که بعدها همین نقشه ها پایه گذار نقشه های روستایی و فرهنگ آبادیهای مرکز آمار ایران شدند.
  7. 12.   طرح و اجرای نقشه های فاز اول تقسیمات کشور در سازمان برنامه و بودجه، وزارت کشور و نقشه های 1:250000 و 1:600000 پوشش کامل جمهوری اسلامی ایران ؛
  8. 13.   عضو هیات علمی I.T.C کشور هلند و مشارکت فعال در تاسیس گروه کارتوگرافی( 1971-1972) همزمان با تدریس در گروه فتوگرامتری؛
  9. 14.   سرپرستی و مدیریت خدمات ماشینی ( رایانه ی) در امور سیستم، برنامه نویسی و استخراج و تغییر سه نسل اول رایانه های Main-Frame در ایران و شکست انحصار سخت افزاری از یک سازنده به چند سازنده ( رجوع به اولین کتاب رایانه در ایران)؛
  10. 15.   مشارکت در شورای هماهنگی ستاد انقلاب فرهنگی از سال 1360 در تدوین برنامه های دانشگاهی رشته های مختلف نقشه برداری زمینی، هوایی، کارتوگرافی و ژئودزی؛
  11. 16.   عضو هیات مرکزی تدوین برنامه نقشه های پوششی 1:25000 کشور در معاونت فنی سازمان برنامه و بودجه در سال 1366
  12. 17.   مشاور عالی فنی سازمان نقشه برداری کشور در تهیه اطلس تاریخ ایران از سال 1373-1379 و عضو هیات نظارت اطلس مزبور که با همکاری و مشارکت 16 تن از استادان برجسته تاریخ ایران تهیه و در تاریخ خرداد ماه سا 1379 تدوین، و چاپ آن خاتمه یافته است ( در جریان این طرح سه تن از استادان معروف، استاد زریاب خویی، استاد زرین کوب و استاد خرفانی به دیار باقی شتافتند ).
  13. 18.   مشارکت و نظارت بر رقومی کردن سیستمهای فتوگرامتری برای تهیه پروژه مقدم شهرهای آمل و میاندوآب که از سوی مهندسان مشاور رصد ایران و برداشت در سال 1369 و به سفارش وزارت مسکن و شهر سازی انجام گردید.
  14. 19.   تالیف مقالات و کتب فنی متعددی که اغلب آنها منتشر شد است. آخرین آنها کتاب شناخت کاداستر در 516 صفحه از سوی مرکز اطلاعات جغرافیایی شهرداری تهران TGIS منتشر شده است.
  15. 20.   شماره ویژه ای از مجلدات اطلس ایران تحت عنوان اطلس نقشه ها که در بهمن ماه 81 چاپ گردیده است.

مشارکت در بنیانگذاری

سازمان نقشه برداری عربستان  

برای اطلاع از سوابق مرحوم مهندس محمد پورکمال در راه اندازی سازمان نقشه برداری عربستان، لازم دیدیم شمه‌ای از خدمات ارزشمندشان را با استفاده از نوشته های شیوای خودشان به نقل از فصلنامه " میقات حج" بیاوریم :

" تقدیر چنین بود که از میان چهار، پنج کاندیدای آمریکاییِ، کاندایی و اروپایی از سوی سازمان ملل انتخاب شوم و در سالهای 1344 و 1345 خورشیدی ( 66-65 میلادی) به ریاض بروم.

قرار بر این بود که سازمان جدید التاسیس سعودی جزو وزارت نفت و منابع معدنی کشور سعودی در ریاض باشد. البته باید به کارهای نقشه برداری پیش از آن از سوی شرکتها و موسسات آمریکایی بخصوص U.S.G.S. ( سازمان و موسسه معروف نقشه برداری های زمین شناسی آمریکا) نیز اشاره کرد، گو اینکه تهیه و چاپ همه این نقشه ها در آمریکا انجام می شد. وزیر نفت شیخ زکی یمانی، و معاون اوّل  ایشان در آن موقع شیخ هشام محی الدین ناظر بودند که بعدها وزیر برنامه ریزی سعودی و مدتی هم وزیز نفت شدند.

در بدو ورود به ریاض، اتاق و میزی در همان طبقه وزیر و معاونین برایم تهیه دیده بودند. طبیعی است که سازمان نقشه برداری سعودی هم از مرحلۀ صفر باید تأسیس شده و آغاز به کار می کرد. یک نفر کانادایی که خود معاون ژئودزی کشور کانادا بود (هانس کلینکنبرگ) و یک نفر سوئدی (دکتر ولاندو- عکاس هوایی) قراربود همکار من باشند. دیگری هم دکترفؤاد عامر تبعۀ هلند بود که نقش رابط و مدیر پروژه را ایفا می کرد. آن دو نفر اول به دلایل مختلف زود رفتند. اولین دستگاه (B8) ویلد تبدیل زوج عکسهای هوایی به نقشه از سوی نمایندۀ ویلد سویس( که اکنون با لایکا ادغام شده اند) آمادۀ استفاده بود و اولین کارمند فنی و تکنیسین سعودی هم که از یک دورۀ کوتاه مدّت آموزش از خارج آمده بود. سالنی کوچک را در همان ساختمان جدید البنای وزارت نفت پیشنهاد کردم که برای کار به ما بدهند. کار آغاز شد. کم کم از سؤالات متوجه شدم که تعلیمات تکنیسین های سعودی ناکافی بوده و با افزودن سه کارمند جدید آموزش و کار را با هم آغاز کردیم. محدودۀ این سالن کوچک جلوۀ خاصی پیدا کرده بود و همۀ معاونان و مدیران و کارکنان وزارت نفت و میهمانان آنها، از پشت شیشه به تماشای آن می آمدند.

کشور عربستان سعودی با دارا بودن دو میلیون و دویست و چهل هزار کیلومتر مربّع، منابع سرشار نفتی و سایر ذخایر معدنی، بهشت ژئودزی و نقشه برداری هوایی محسوب می شد. اولّین پروژۀ مهم و مبنایی، نقشه برداری یک شبکه هوایی A.P.R (Airborne Profile Recorder ) بود که در آن سالها، بسیار پیشرفته به حساب می آمد و تمام کشور سعودی را در 24 نوار شمالی – جنوبی و هشت نوار شرفی – غربی می پوشانید. دوّمین و مهمترین پروژۀ مورد بحث، تهیه و تأسیس نقاط ژئودزی در سراسر کشور عربستان سعودی بود که چون تشکیلات و پرسنل سازمان جدید التأسیس به هیچ وجه پاسخوگی این فعالیتها نمی توانست باشد، طبیعی است برای این پروژه بسیار عظیم در سطح جهانی، مهم ترین شرکتها و سازمانهای تخصصّی بین المللی جهان به میدان آمدند.

امّا در پروژۀ ژئودزی آن زمان عربستان سعودی، پس از بحثها و جلسات زیاد کارشناسی، با نمایندگان 14 مؤسسه بین المللی سرانجام یک شرکت ژاپنی پا سکوکار شبکۀ ترازیابی دقیق و پیوستن صفر منیفه ( خلیج فارس) به صفرجدّه ( دریای احمر) را برنده شد.

در پروژۀ سعودی، نقاط اصلی مسطحاتی با روش فِلِر Flare به شرکت آرگاس که IGN معروف فرانسه در صدر آن بود، تعلق گرفت. در ضمن از جمله مسائلی که در پروژۀ ژئودزی کشور سعودی گنجانیده بودیم، آموزش پرسنل معرّفی شدۀ سعودی در حین اجرای پروژه بود.

یک ساختمان نیمه تمام یک طبقه در جوار ساختمان اصلی وزارت نفت جلب نظر کرد. مهندس طه قرملی که سعودی الاصل و تحصیل کردۀ خارج بود و همچنین مصطفی العالم که از خانوادۀ معروف سعودی بود، به گروه هشت نفرۀ کارکنان رسمی سازمان جدید ما پیوستند و نقش مهمی در پشتیبانی اینجانب در گرفتن ساختمان ایفا کردند. بالاخره موفق شدیم این ساختمان یک طبقه را که مساحت زیر بنای آن 1800 مترمربع بیشتر نبود، در اختیار بگیریم.

بتدریج کارهای باقیماندۀ ساختمان جدید، همزمان با ورود چند دستگاه فنی جدید هم پیش می رفت ( کف ها و آب و برق و...) و هفت نفر دیگر در چهار رشته ژئودزی، عکاسی هوایی، فتوگرامتری و کارتوگرافی از دوره های کوتاه مدت خارج دعوت کردند. یازده نفر دیگر نیز استخدام، و پس از یک دورۀ توجیهی به خارج اعزام شدند. در این سفرهای تحصیلی به خارج، ترتیب بازدید این کار آموزان از مؤسسات و شرکتهای معتبر نقشه برداری هوایی نیز داده می شد. حداقل پرسنل فنّی در دو سال اول 150 نفر پیش بینی شده بود.

از بدو ورود، یک نفر مترجم داشتم که اصلاً اردنی و نقشه کش خوبی بود و انگلیسیِ سطح بالایی داشت. هر چند زبان عربی را خوب می فهمیدم امّا سعودی ها نمی دانستند. تا یک ماه- چهل روزی ضمن قرائت روزنامه های عربی( که همه روزه روزنامه های روز را روی میزمان می گذاشتند و چای ( شای) و روزنامه مجّانی بود) در منزل و گفت و گو با کسبه ای که مرا نمی شناختند، تمرین لهجه کردم، تا اینکه یک روز صبح لب به عربی باز کردم که همه حیرت زده شدند. حتی در ساختمان خودمان و تمام ساختمان وزارت نفت می گفتند خبیر...  دیشب خواب نما شده و امروز عربی حرف می زند. البتّه ادعایی در زبان عربی ندارم چون ادّعایی کوچکی نیست.

کارشناسان خارجی مقیم ریاض، چه در محّل دفتر نمایندگی سازمان ملل یا جای دیگر، همگی از من این سؤال را می کردند که شما چه ترفند و سیاستی به خرج داده اید که به این زودی ابزار و دستگاههایی که می خواستید سفارش، وارد و نصب شده است.

در حالی که ما برای یک وسیلۀ کوچک مدّتها نامه نگاری می کنیم. اعتبار این موفقّیت را اوّل به عنایت پروردگاه و سپس به لطف و اعتماد دوستان و همکاران سعودی خود می دانم و معاون وزارتخانه نفت " هشام ناظر" نقش مثبتی در امور مربوط به سازمان جدید التأسیس ما داشت. زحمات شبانه روزی خودم نیز بی اثر نبود و جلب اعتماد می کرد. در ضمن کار بعد از ساعت اداری را برای کارکنان فنّی خود متداول کردیم که اضافه کار هم بگیرند و بتدریج شیفت دوگانه هم گذاشتیم.

معاونان و مدیران وزارت نفت در روزهای پایان مأموریت به من پیشنهاد کردند که شما بمانید و قرارداد مستقیم با خود ما منعقد کنید که بیش از دو برابر دریافتی سازمان ملل داشته باشید. در پاسخ گفتم خدمت من اینجا کامل است و پاداش و اجر خود را در فعّال شدن این سازمان گرفته ام و کارهای تهران هم برایم اهمیّت دارند. اگر تنها برای پول باشد در مأموریتهای بعضی مناطق و شهرهای ایران می توانم دریافت خوبی داشته باشم. شما فقط زحمات و کارهای مرا حفظ کنید و سازمان خود را توسعه دهید که کشور شما ظرفیت بالایی از نظر رشته های مختلف نقشه برداری دارد و پایه گذاری خوبی هم شده است.

زمانی که چارت تشکیلاتی و سازمانی اولیۀ A.S.D تصویب رسید و دربارۀ بودجۀ مستقل جدا از وزارت نفت نیز آماده بودیم. مسئول بودجه وزارت نفت قراربود برای دفاع از بودجه (میزانیه) وزارتخانه به وزارت مالیه و اقتصاد برود که به اتفاق هم رفتیم. ابتدا تصوّر می کردم، این جلسه بیشتر تشریفاتی است امّا با ورود به دفتر آقای محمد انعم متوجه شدم که چه سخت گیریهایی برای بودجۀ وزارت نفت می کند؛ مثلاً در مورد بودجه ای که برای سبز کردن و باغچه های محوطۀ پیرامون ساختمان وزارت نفت می خواست. محمد انعم گفت: این بودجه و با این اقلام هرگز موافقت نمی کنم. شما با علف و چمن ارزان آن پشته های اطرافتان را سبز کنید و به باغبانتان هم حقوق بهتری بدهید و من همین یک قلم را صرف حفر یک چاه آب در فالن ده یا شهر کوچک می کنم. حتی اسم چند مکان دور افتاده را برد که آب آشامیندنی نداشتند و اضافه کرد من می دانم همۀ بودجه ها از وزارت شما می آید امّا این دلیل نمی شود که شما در تنظیم میزانیۀ خود دقّت نکنید. من درحالی که در قلب خود کار این کارمند عالی رتبه مالیه را تحسین می کردم، نگران دفاعیۀ خود از بودجه سازمان خودمان بودم که کلا ً18  قلم اصلی بود. همین که نوبت به من رسید نظری به اقلام بودجۀ ما کرد و توضیحات فنی – توجیهی هم خواست که با پاسخ های من قانع شد؛ مثلاً در مورد بودجه ای که برای شورای عالی نقشه برداری نوشته بودم ، بحث زیاد شد. حتی مطلع بود که برای مشاریع مختلف هزینه های مکرّری می شود، آن فصل را مهم دانست و حتی زیادتر کرد و بقیه اقلام بودجه را هم تأیید و امضا نمود. این خاطره را به عنوان یک نمونه از صداقت و خدمت و جدّیت کارکنان دولت در کشور سعودی به ذهن سپرده ام...

(در مورد پروژۀ فتومپ نجد) باید بگویم این پروژه تفصیلی با مشخصات فنّی ویژه برای 000/100 کیلومتر مربع منطقۀ نجد (3 ´3 درجۀ جغرافیایی) داده شد که هم مورد استقبال دولت سعودی و وزارت نفت و منابع معدنی و هم ادارۀ          U.N.TAA. سازمان ملل که بعداً به U.N.TAO. تغییر نام یافت، واقع شده بود. چون تا آن زمان نقشه‌های 

عکسی کنترل شده با این سبک و سیاق، کمتر تهیه شده بود. این پروژه را زمانی تقدیم کردم که در حال ترک کشور سعودی بودم. امّا دو سال بعد که در یک کنگرۀ فنّی در لوزان سوییس شرکت داشتم، مرا به ضیافتی دعوت کردند که هم برایم غیر منتظره بود و هم شادی بخش بود و موضوع هم اتمام موفقّیت آمیز پروژۀ نجد بود. نمونۀ نقشه ها را که دیدم دقیقاً با همان مشخصات فنّی بودکه من داده بودم.

در پایان باید اعتراف کنم که دوازده سال تجربه و کار من در ایران و سازمان نقشه برداری کشور پشتوانه مهمی برای کار من در سعودی بود، والسلام.

تعداد بازدید : 3071


انتشارات
 

 

سامانه الکترونیکی نشریات

 


انجمن علمي مهندسي نقشه برداري و ژئوماتيک ايران
Copyright © 2008-2015 By ISSGE.IR , All rights reserved / Design & Support: Nasser Khoddami